AI davrida ilmiy baholash tizimi (peer review) o‘zini oqlay oladimi?
Ilmiy baholash (peer review) tizimi bugungi kunda haddan tashqari yuklamaga uchramoqda. Sun'iy intellekt (AI)ning rivojlanishi bu jarayonning samadoradorligiga ham ta'sir ko'rsatishi mumkin. Tadqiqotchilarning ta'kidlashicha, AI vositalari ilmiy maqolalarni tahlil qilishda yordam berishi mumkin, biroq ular ham xatolarga yo'l qo'yishi va asl mazmunni noto'g'ri tushunishi mumkin. Shu sababli, AI'dan foydalanishda ehtiyotkorlik va inson nazorati zarur bo'ladi.
Ilmiy tadqiqotlarning sifatini ta'minlashda muhim rol o'ynaydigan baholash (peer review) tizimi bugungi kunda katta muammolarga duch kelmoqda. Ko'plab tadqiqotchilar, jumladan, Jeyms Semprini kabi olimlar ham o'z ishlarini jurnalga taqdim etganda qiyinchiliklarga duch kelishayotganini aytib o'tishdi.
Semprini o'z tadqiqotida maktab o'quvchilariga inson papillomavirusiga (HPV) qarshi emlashni majburiy qilish bo'yicha siyosatlarni o'rgangan. Uning topilmalariga ko'ra, bunday majburiy tartiblar bachadon bo'yni saratoni darajasini sezilarli darajada kamaytirmaydi. Tadqiqotchi bu holatni majburiy emlashning ba'zi odamlarda qarshilikni kuchaytirishi bilan izohladi. Biroq, jurnalga taqdim etilgan maqolaning baholash jarayonida tushunmovchilik yuzaga keldi. Baholovchi (reviewer) Semprini tadqiqoti HPV vaksinasining o'zini saratonni oldini olish qobiliyatini shubha ostiga qo'yayotgan deb noto'g'ri tushungan. Aslida esa, tadqiqot faqat emlash darajasini oshirishga qaratilgan siyosatlarning samaradorligini baholagan.
Bu hodisa ilmiy baholash tizimidagi yuzaga kelishi mumkin bo'lgan muammolarni ko'rsatadi. Baholovchilar tadqiqotning asosiy g'oyasini noto'g'ri tushunib qolishlari mumkin. Ayniqsa, sun'iy intellekt (AI) vositalari baholash jarayoniga jalb etila boshlaganda, bu xavf yanada ortadi. AI tizimlari matnni tahlil qilishda yordam berishi mumkin bo'lsa-da, ular ham insoniy tushunmovchiliklarga o'xshash xatolarga yo'l qo'yishi mumkin. Tadqiqotchilarning ta'kidlashicha, AI hali ham murakkab ilmiy ma'nolarni to'liq anglashda qiynaladi.
AI davrida ilmiy baholash tizimining kelajagi haqidagi savollar tug'iladi. AI vositalaridan foydalanish baholash jarayonini tezlashtirishi va ko'proq maqolalarni ko'rib chiqish imkonini berishi mumkin. Biroq, ularning xatolarga yo'l qo'yish ehtimoli va ma'naviy-axloqiy jihatlari ham hisobga olinishi kerak. Tadqiqotchilarning fikricha, AI tizimlari faqat yordamchi vosita sifatida ishlatilishi, yakuniy qaror esa har doim inson ekspertlari tomonidan qabul qilinishi maqsadga muvofiqdir. Kelajakda ilmiy baholash tizimini AI bilan uyg'unlashtirish usullari ustida ish olib borilishi kutilmoqda.
Dasturchilar va tadqiqotchilar AI yordamida ilmiy maqolalarni tahlil qilish va baholash usullarini ishlab chiqishlari mumkin, ammo inson nazorati muhimligini unutmaslik kerak.
AI kod muharriridan foydalanishda eng muhim qoida — kichik o'zgarish, ko'rinadigan diff, majburiy test va qaytarish mumkin bo'lgan commit.