AQSh aviatsiyasidagi inqiroz: Maskning DOGE tashabbusi va Palantir kompaniyasining AI shartnomalari
AQShda Ilon Maskning DOGE tashabbusi Federal aviatsiya ma'muriyatini (FAA) modernizatsiya qilish o'rniga, 400 nafar xodimni ishdan bo'shatish va texnik uzilishlarning ortishiga olib keldi. Hukumat tomonidan havo harakatini boshqarish tizimini yangilash uchun ajratilgan 12,5 milliard dollarlik mablag'ning katta qismi dasturiy ta'minot va AI loyihalariga yo'naltirilmoqda. Natijada Piter Tilning Palantir kompaniyasi aviatsiya sohasida yetarli tajribaga ega bo'lmasa-da, yirik davlat shartnomalarini qo'lga kiritmoqda. Biroq soha xodimlari muammoning tub ildizi texnologiyada emas, balki jiddiy kadrlar yetishmovchiligida ekanini ta'kidlamoqda.
AQShda Ilon Mask boshchiligidagi Hukumat samaradorligi departamenti (DOGE) Federal aviatsiya ma'muriyatining (FAA) eskirgan havo harakatini boshqarish tizimini tubdan yangilashni va'da qilgan edi. Biroq amalda tizim modernizatsiyasi o'rniga 18 ta boshqaruv markazidagi 400 nafar texnik xodim ishdan bo'shatildi. Buning oqibatida mamlakat bo'ylab radar va aloqa tizimlarida jiddiy uzilishlar yuz berib, 2025-yil parvozlar kechikishi bo'yicha so'nggi o'n yillikdagi eng yomon ko'rsatkichni qayd etdi.
Avgust oyida Minneapolis markazida radar va aloqa tizimining ikki soatga uzilishi 1100 dan ortiq reysga ta'sir ko'rsatdi, prezident vertolyoti parvozi chog'ida esa aloqa nosozligi tufayli boshqa samolyot bilan xavfli yaqinlashuv holati ro'y berdi. Butun mamlakat bo'yicha har to'rtinchi parvoz kechiktirildi yoki bekor qilindi, samolyot yo'laklaridagi tirbandlik esa o'tgan yilga nisbatan 64 foizga oshdi.
Tizimdagi inqirozni bartaraf etish maqsadida qabul qilingan qonun doirasida FAA tizimini qayta qurish uchun 12,5 milliard dollar ajratildi. Ushbu mablag'ning qariyb 5 milliard dollari dasturiy ta'minotni yangilashga yo'naltirilgan bo'lib, loyihalarning asosiy benefitsiariga milliarder Piter Tilning Palantir kompaniyasi aylanmoqda. Palantir aviatsiya boshqaruvida yetarli tajribaga ega bo'lmasa-da, uning Foundry tizimi FAA ma'lumotlar bazasiga chuqur integratsiya qilingani sababli yirik shartnomalarni qo'lga kiritmoqda.
Palantir allaqachon samolyotlarning uchish-qo'nish yo'lagida to'qnashuvini oldini oluvchi sun'iy intellekt vositasi va agentlikning grantlar tizimini AI orqali boshqarish bo'yicha to'g'ridan-to'g'ri shartnomalarni yutib oldi. Kompaniyaning federal hukumat bilan tuzgan shartnomalari hajmi 2025-yilda 1 milliard dollardan oshdi va 2026-yilda 1,5 milliard dollarga yetishi kutilmoqda.
Biroq soha mutaxassislari va dispetcherlar dasturiy ta'minotga sarflanayotgan milliardlab dollar asosiy muammoni hal qilmasligidan xavotirda. Yangi qonundagi mablag'larning deyarli hech biri yangi kadrlarni yollashga ajratilmagan. Hozirgi kunda dispetcherlik markazlarining 90 foizida ishchi kuchi yetishmaydi, qolgan xodimlar esa haftasiga 6 kun, sutkasiga 10 soatlab ishlashga majbur bo'lib, bu sohada jiddiy ruhiy va jismoniy zo'riqishlarni keltirib chiqarmoqda.
Ushbu holat xavfsizlik uchun o'ta muhim bo'lgan sohalarda sun'iy intellekt va dasturiy ta'minot joriy etilishi inson omili va kadrlar yetishmovchiligi muammosini avtomatik ravishda hal qila olmasligini ko'rsatadi. Davlat buyurtmalari bilan ishlovchi texnologik kompaniyalar uchun esa murakkab davlat tizimlariga integratsiya qilinish yangi bozorlarni egallashda hal qiluvchi ustunlik berishi namoyon bo'lmoqda.
Nvidia sun'iy intellekt modellari repozitoriysi bo'lgan Hugging Face platformasini qariyb 12,9 milliard dollarga sotib olish bo'yicha muzokaralar olib bormoqda. Ushbu xarid ochiq AI ekotizimida apparat ta'minoti va bulutli xizmatlar integratsiyasini kuchaytirishga qaratilgan. Mazkur qo'llanmada kelishuvning asosiy mazmuni va dasturchilar uchun amaliy jihatlari tushuntiriladi.
AQSh Adliya vazirligi a16z venchur fondini raqobatchi startaplar kengashidagi o'rinlari sababli antimonopoliya qonunchiligi asosida tekshirmoqda. Mazkur holat startaplar kengayishi natijasida yuzaga keladigan manfaatlar to'qnashuvini ko'rsatadi. Ushbu qo'llanma orqali venchur investitsiyalar va kengash a'zoligi risklarini to'g'ri baholashni ko'rib chiqamiz.